پارک یادبود جفرسون

مرتضی بهروز (کارشناسی ارشد معماری منظر از دانشگاه تهران) Email : mortezabehrooz [at]Gmail[dot]Com

پارک یادبود جفرسن (Thomas Jefferson Memorial Park)

و محور شهری منتهی به آن در شهر سنت لوئیس در ایالات متحده آمریکا

(St. Louis, USA)

تمدن رودخانه ای است که کرانه دارد. این رودخانه گاه با خون مردم ، دزدی و فریاد پر می شود، همان چیزهایی که "مورخین" معمولاً ثبت می کنند. در حالیکه در کرانه ها و دور از توجه آنها مردم خانه می سازند، عشق می ورزند ، فرزندان خود را تربیت می کنند ، آواز می خوانند ، شعر می گویند و حتی مجسمه می سازند. داستان تمدن، داستان کرانه ها است. کرانه هایی که مورخین نادیده می گیرند. ویل دورانت

چکیده

پارک یادبود جفرسن و محور شهری منتهی به آن در شهر سنت لوئیس ایالات متحده مورد بررسی قرار گرفته است . این بررسی شامل توصیف تاریخی ، اجتماعی و کالبدی و نهایتاً تحلیل موضوع از نظر جایگاه آن در منظر شهری معاصر است. این مجموعه نمونه ای ارزشمند از یک اثر دوره مدرن است که در آن تمایلات فراتر از سبک رایج عصر خود مشاهده می شود.

مقدمه

انتخاب این موضوع پس از دیدن تصاویر و شنیدن توصیف یک بازدید کننده از شهرسنت لوئیس صورت گرفت . شهری که بلحاظ تاریخی و فرهنگی در ایالات متحده بسیار با اهمیت است. آنچه بر جذابیت این موضوع می افزاید ارتباط فرهنگی و هنری آمریکا با کشور فرانسه و تأثیر این ارتباط بر رخدادهای کالبدی شهر در مقیاس های خرد و کلان است. ارتباطی که شخص Thomas Jefferson رئیس جمهور اسبق ایالات متحده پی ریز آن بود.

آنچه مسلم می نماید این است که شکل شهر معاصر را فقط طراحان معماری یا طراحان شهری تعیین نمی کنند ، بلکه مدیران تصمیم گیرنده، برگزار کنندگان مسابقات طراحی و بینش آنها نسبت به مسائل اجتماعی و اقتصادی و نیز ظرفیت پذیرش جامعه در این امر سهم عمده ای دارند .

موضوع این تحقیق نمونه ای ارزشمند به منظور بررسی فرآیند تکامل منظر شهری معاصر آمریکا است.

عوامل استقرار

در سال 1763 میلادی پیرلاکلید (Pierre Laclede) و آگوسته شوتو (August Chouteau) که از فرانسویان مقیم کانادا بودند بدنبال مکانی مناسب برای تجارت پوست خز می گشتند. آنها به منطقه ای در کنار رودخانه میسیسیپی (Mississippi) با دسترسی مناسب رسیدند که دیواره های آهکی آن مانع از آسیب منطقه به هنگام طغیان رود می شد.

آنها این منطقه را بنام لوئی نهم (King Louis IX) پادشاه فرانسه سنت لوئیس یا سن لوئی نامیدند. سنت لوئیس یک کولونی (Colony) فرانسوی نشین با سبک خانه سازی فرانسوی گردید. و پیر لاکلید این ناحیه را شهر دروازه Gateway City نامید.

سال 1804 این منطقه در تملک فرانسه بود ولی امور اداری آن توسط اسپانیایی ها اجرا می شد و در این سال با جمعیت 1100 (هزار و صدنفر) به ایالات متحده پیوست و بزودی تبدیل به یک بندر مهم تجاری و ارتباطی بین آمریکای آن زمان و مناطق سرخپوست نشین غرب رودخانه میسیسیپی شد. (تصویر شماره یک)

در سال 1871 امریکائی ها با کسب استقلال ، سرنوشت سیاسی خود را از هماهنگ اروپایی جدا ساختند . از آن ببعد بود که مناسبات فرهنگی میان ممالک اروپائی و امریکا صورت جدی بخود گرفت.(تاریخ معمدی مدرن، بنه ولو)

توماس جفرسن Thomas Jefferson

سبک کلاسیک که قبلاً نیز برای عمارتهای دولتی و عمومی برگزیده شده بود توسط سیاست مداران وقت بعلل سیاسی تأئید شد. زیرا که در این موقع فرم های کلاسیک در فرانسه نیز سمبل ایدئولوژی جدید جمهوری خواهی شناخته شده بود.

توماس جفرسن که پدر دموکراسی آمریکا شناخته می شود با داشتن دو شخصیت سیاست مدار و معمار ، سمبل موقعیت زمان خود بود. او که از خانواده ای ثروتمند بود اروپا را بخوبی می شناخت. جفرسن از سال 1774 تا 1779 سفیر آمریکا در فرانسه بود و در این مدت باهنرمندان انقلابی فرانسوی تماس نزدیک داشت و با آنها در مورد کلاسیسم ایدئولوژیک توافق داشت. وی بخوبی می دانست چه چیزهایی قابل اجراء و مناسب کشور اوست.

جفرسن از 1779 تا 1894 سمت وزارت دارد و در این مدت نقشه شهر واشنگتن را طبق طرح مهندس فرانسوی «لانفان» (L' Enfant) پیش می برد و هم کنکور کاخ ریاست جمهوری را به انجام می رساند.

او بعدها یعنی در سال 1901 در سمت ریاست جمهور کنترل کارهای عمومی را در تمام آمریکا بدست می گیرد. (تاریخ معماری مدرن ، بنه ولو ، صفحه 328)

توسعه شهر

تا سال 1849 شهر سنت لوئیس یک شهر تجاری مهم و محل رفت و آمد تجار و نیز جویندگان طلا در غرب آمریکا بود. در این سال بیماری و با فراگیر شد و در همان سال یک کشتی بخار بزرگ در بندرگاه دچار حادثه آتش سوزی شد که منجر به تخریب 15 بلوک شهری گردید. از آن پس ساختمانها را با سنگ و آجر بنا کردند.

محل پارک یادبود جفرسون همان جایی است که پیرلاکلید ، بنیانگذار شهر بعنوان محل اقامت خود برگزید و زمینهای اطراف خانه خود را وقف کرد . این کلیسا که به کلیسای قدیمی (Old Cathedral) معروف است و در سال 1832 ساخته شد در آتش سوزی مذکور آسیب ندید و در طرح های توسعه بعدی نیز تخریب نشد. پیش از ساخته شدن کلیسای قدیمی و در سال 1826 شهر سنت لوئیس اسقف نشین اعلام شد و اولین کنفرانس انجمن مذهبی ونسان دوپل (Vincent de Paul) در آمریکا در این کلیسا برگزار شد.

در تصویر شماره 2 نمای ورودی کلیسای قدیمی را مشاهده می کنید. این کلیسا بعدها در سال 1969 توسط رهبر کاتولیک های جهان به مقام باسیلیکا نایل شد و تنها با سیلیکای تاریخ آمریکا بود.

به این ترتیب در شهر سنت لوئیس بطور سنتی شاهد نفوذ مذهب و رسوم مذهبی هستیم. حتی سندی بنام کتاب وقف (Lirre Terrien) برای اراضی حاشیه رودخانه موجود است. بنابراین زمین پارک یادبود جفرسون از نوعی قداست تاریخی برخوردار است و البته کلیسای قدیمی (Old Cathedral) بیش از 220 سال است که در نقطه فعلی خود در جنوب غربی پارک پا برجا بوده است.

تصاویر 3 و 4 و 5 سیر تحول کالبد سایت را بین سالهای 1820 و1845 نشان می دهد.

همانطور که قبلاً اشاره شد حاشیه غربی رودخانه از دیواره های بلند سنگ آهک تشکیل شده بود که به مرور زمان برای ایجاد دسترسی و عرصه های مناسب بار انداز ، بخش هایی از این دیواره ها تراشیده شده و برای ساختمانسازی نیز استفاده شده اند .

بنای مهم دیگری که در محور منتهی به این عرصه احداث گردیده ساختمان دادگستری قدیمی شهر است (Old Courthouse) . این ساختمان در چند مرحله بین سالهای 1839 و 1826 ساخته شده است و سقف تالار اصلی آن اولین گنبد فولادی آمریکا می باشد، (تصویر شماره 6).

از سیر تحول باغسازی اطراف این ساختمان اطلاع دقیقی بدست نیامد ولی آنچه مسلم است این است که امروز دادگستری قدیمی شهر در مرکز ثقل یک باغ فرمال کلاسیک فرانسوی قرار گرفته است (تصویر شماره 7 ).

بطور خلاصه می توان گفت که بستر توسعه شهر بویژه در این سایت یک بستر تاریخی – فرهنگی است. گواه دیگر این ادعا احداث تئاتر و تالار موسیقی سنت لوئیس در سال 1925 در نزدیکی سایت پارک یادبود به تقلید از معماری کاخ فرانسوی ورسای است. همچنین تبدیل یک کاخ 102 ساله به سبک فرانسوی به موزه در دهه 60 و نیز احیای محله های قدیمی لافایت (Lafayette) و سولارد (Soulard) با معماری کلاسیک و نئوکلاسیک فرانسوی به مکانهای فرهنگی شامل مراکز موسیقی، تئاتر و گردهمایی (تصویر شماره 8).

لازم به ذکر است که فاصله زمانی بین سالهای 1825 تا 1850 در شهرسازی امریکا را دوره رمانتیک (Romantic Era) می نامند.

در این دوره برجکهای کلیساها نقاط اوج خط آسمان شهر بودند و در همین دوره است که خط آهن و کشتی بخار به اوج شکوفایی می رسد.

(American Skyline by Chris Tunnard)

در همین دوره است که جمعیت شهر سنت لوئیس از 1469/16 نفر در 1840 به 860/77 نفر در 1850 می رسد. که اغلب آن را کارگران صنایع راه آهن ، کشتی رانی و باربری تشکیل می دهند . (Cities and People by Mark Girourd pg.305)

بمرور زمان بار انداز اصلی شهر سنت لوئیس و محل فعلی پارک جفرسن مملو از خانه های کارگری می گردد و مرفهین شهر به حاشیه شهر و مناطق خلوت تر و پاکیزه تر نقل مکان می کنند. با وقوع جنگ های داخلی امریکا و رکورد تجاری – بازرگانی سنت لوئیس این مناطق عملاً خالی از جمعیت شده و یک نقطه خلاء جمعیتی ایجاد گردید.

(An Introduction to Urban Historical Geography by Harold Carter pg.205)

در سال 1930 اولین طرح جامع شهر سنت لوئیس تدوین گردید که در آن احیای پارک عظیم نمایشگاهی در منتهی الیه غربی محور شهری منتهی به پارک جفرسن پیش بینی گردید. این طرح مبتنی بر ناحیه بندی حاصل برای احداث پارک یاد بود جفرسن از جمله تصمیمات این طرح بود . (تصویر 9 و 10)

طبق طرح جامع 1930 شهردار و اعضاء شورای شهر باید متولد شهر سنت لوئیس باشند.

در سال 1947 شهرداری سنت لوئیس مسابقه طراحی پارک یادبود جفر سن را برگزار می کند و طرح ایروسارینن (Eero Saarinen) معمار فنلادی مقیم آمریکا انتخاب می گردد.

(تصویر 11 الی 20)

هدف این مسابقه بزرگداشت توسعه آمریکا به سمت غرب کشور بود.

در سال 1960 طرح راه بردی سنت لوئیس تدوین می گردد که در آن بار دیگر بر توجه به محور شهری بین پارک نمایشگاهی و پارک یادبود جفرسون تأکید می شود. (تصویر 21 و 22)

پارک نمایشگاهی Fair Ground به منظور برگزاری نمایشگاه های بین المللی کشاورزی و مکانیکی در خارج شهر آن زمان احداث گردید که امروز حدود 2000 هکتار فضای سبز در دل شهر را در بر می گیرد . (نقشه تصویر 21 و 22)

لازم به ذکر است که در پارک یادبود جفرسون و در زیر نماد طاق دروازه ، سارینن یک موزه و نمایشگاه تاریخ شهر سنت لوئیس طراحی کرده که از جاذبه های اصلی این پارک است. (تصویر 23)

تحلیل و نتیجه گیری

از مجموع بررسی ها می توان دید که در هر بخش این مجموعه رویکردهای متفاوتی وجود دارد. این تفاوت شاید از ویژگیهای معماری و شهرسازی امریکا است که بنا به دلایل سیاسی و نیز بدلیل تاریخ نه چندان قدیمی خود تا پیش از جنگ دوم جهانی همواره در پی کسب هویت تاریخی و شخصیت بوده ، نیازی که پس از جنگ و پیروزی امریکا تا حدود زیادی فروکش کرد.

جنبش مدرنیسم در اروپا متولد شد و به آمریکا سرایت کرد ،‌اما در امریکا نیاز کسب هویت تاریخی فرهنگی که در مدرنیسم مردود بشمار می رفت از میان نرفت. این نیاز بعدها در دهه 80 میلادی در قالب پست مدرنیسم در اروپا به اوج رسید.

در مجموعه شهری پارک جفرسن و محور منتهی به آن از یک طرف باغ و عمارت نئوکلاسیک دادگستری قدیمی را داریم و از طرفی پلان مدرن پارک. در همین پلان مدرن اتفاقات غیر مرتبط با مدرنیسم رخ داده است . مانند احداث موزه تاریخ (رویکرد تاریخ کرا) ، حفظ و تأکید بر وجود کلیسای قدیمی (نماد مذهب) و اساساً اینکه شهر نیاز به هویت و تشخص دارد. نشانه طاق دروازه شاید تنها از آن جهت که مبتنی بر فرمولهای ریاضی بوده می تواند اثری متناسب با تفکرات مدرنیستی باشد . (تصویر صفحه بعد)

اصولاً در شهرسازی مدرن اعتقاد بر Zoning بوده و نه نقاط مرکزی و محوری تجمع که بر این اثر حاکم است .

نگاه حاکم بر این محور شهری و پارک یادبود نگاه سلولی و جزئی گرائی مدرنیستی نیست. از طرفی نماد طاق دروازه یک نماد جهانی مدرنیستی (و نه بومی) می باشد.

پارک جفرسن از آن جهت که به تزئینات در آن توجهی نشده است یک اثر مدرن است ولی اهمیت تاریخ و زمینه های کالبدی (متن) آنرا به آثار پست مدرن نزدیک می کند.

مطمئناً وجود آبنماهای آمیبی شکل عظیم در طرفین پارک صرفاً برای تلطیف هوا نبوده بلکه هدف ایجاد تنوع بصری و بافت متنوع بوده است.

در اینجا خود آب موضوع (سوژه) است. این درست بر خلاف چیزی است که در آبنمای باغ نئوکلاسیک دادگاه قدیمی می بینیم که در آن از آب برای معرفی مجسمه استفاده شده است.

پوشش گیاهی پارک جفرسن متنوع و پراکنده است. عمدتاً از درختان برگریز و غیر نمادین استفاده شده است (مدرنیستی) . چمن وسیع مقابل نشانه طاق دروازه شاید تنها عنصر طبیعی ای است که در جهت تشدید عظمت و ابهت این نماد استفاده شده است و راه هایی که بطور متقارن و منحنی از کنار طاق دروازه می گذرند نوعی تلخیص (abstraction) از باغ نئوکلاسیک است . (هنر مدرن آبستراکسیون)

این محور شهری و پارک جفرسن نمونه ای شاخص از آثاری است که بسیاری از مؤلفه های رایج طراحی زمان خود را پشت سر گذاشته و از عواملی اصیل تر که ذکر گردید تأثیر گرفته است.

منابع

- Cities and People- Mark Girourd 1985

- American Skyline- Christopher Tunnard 1956

- An Introduction to Urban Historical Geography- Harold Carter 1983

- تاریخ معماری مدرن نوشته بنه ولو

- سایتهای اینترنتی

http://stlcin.missouri.org/images/history/limestonebluffquarry.jpg

http://www.ebsworthpark.org/tours.html

http://www.explorestlouis.com/index.asp

http://www.stlouisattractions.com/

http://www.lafayettesquare.org/index.html

http://www.catholicforum.com/churches/140stlouis/history.html