| مقایسه اساطیر آب در تمدن های شرق |    |
- انـسیه قوام پور (کارشناسی ارشد معماری منظر از دانشگاه تهران) GhavamPour[at]Landscape[dot]ir
- شناخت ومقایسه اساطیر آب در تمدنهای بین النهرین و شرق وشناسایی عوامل تاثیر گذار بر آنها
- چکیده
- اسطوره ها بازتاب سرشت آدمی می باشندوهمه نیازهاوآرزوهارا در خود دارند ونیازهای خواستگاهی انسان را بر آورده میکنند ولی این اساطیر در تمدنهای مختلف با هم فرق میکنند وحتی اساطیر یکسان بدلیل محیط ونحوه معیشت تفاوتهای بسیاری با هم دارند.
- برای بررسی بهتر اساطیر (اساطیر آب) دربین النهرین وشرق آسیا را با هم مقایسه میکنیم مقایسه در سه بخش (تقدس،حاصلخیزی و طغیانگری)میباشد
- در مورد تقدس اساطیر آب همه اساطیر در ادیان مختلف به نوعی از تطهیر،پاک بودن وشستن گناهان آدمی نشات گرفته اند .ولی نحوه برخورد این اساطیر با هم متفاوت است .در مورد عامل حاصلخیزی اساطیر آب عامل خشکسالی باعث پدید آمدن این اساطیر می باشند ودر تمدنهایی که خشکسالی نداریم به این اساطیر کمتر توجه میشود .در مورد عامل طغیانگر اساطیر آب عوامل محیطی و وجود سیلابها وخرابیهای ناشی از طغیان رودها تاثیر می گذارد
- این مقاله به بررسی این اساطیر پرداخته ونحوه برخورد مردم با این اساطیر را مورد بررسی قرار میدهد.
- کلید واژه
- 1.اسطوره 2.اسطوره آب 3.تمدن شرق وبین النهرین 4.طغیانگر 5.مقدس 6.حاصلخیز 7.نماد 8.رود
- مقدمه
- اسطوره از دیدگاه های مختلف مفهوم خاص خویش را می یابد و به این دلیل است که تعریف اسطوره در کاربردهای گوناگون متفاوت است . فریزرFrizer)) و تایلرTayleir)) اسطوره را حاصل تلاش انسان ابتدایی برای شناخت جهان می بیند اما از دید بردن این گونه از شناخت با «ذهن پیش منطقی» انسان آغازین پیوند دارد . از دید مولر(Moler) اسطوره گونه یی تبدیل مفاهیم استعاری به شبه واقعی است . استروس(Asterous) در نظریه ساختارگرای خود اسطوره را لایه ژرف و اندیشه انسانی می داند و از دید او معنی هر اسطوره بر اساس شکل آن تغییر می یابد و بدین سان معنی اسطوره چند لایه و در هر زمان معنی خاص خود را می یابد و نزد هر فرد و در هر جامعه برداشت های متفاوتی از آن وجود دارد. در روان شناسی اسطوره ها بازتاب سرشت آدمی است و همه نیازها و آرزوها و بیم های انسان را در خود دارند. اسطوره های آفرینش نیاز خواستگاهی انسان را بر آورده می سازند. اسطوره های بارداری پاسخگوی نیاز به بقا وتدام و ثبات اقتصادی است . اسطوره های قهرمانی در جهت الگو آفرینی است و ... (میرچاالیاده، تهران 1372 ، ص 25 ، 26 و 27 )
- ازسویی دیگر این اساطیر در تمدنهای مختلف دارای کاربردهای گوناگون میباشند برای بیای بهتر موضوع
- اسطوره آب را در تمدنهای بین النهرین وشرق آسیا بررسی می کنیم تا به شباهتها وتفاوتهای اساطیر در تمدنهای مختلف را بهتر درک کنیم.
- چگونگی شکل گیری اسطوره ها دردوره های مختلف تاریخ
- اسطوره ها با نظام شناختی انسان پیوند می یابد و با شکل زندگی انسان در دوره های مختلف زندگی و محیط جغرافیایی او ارتباط دارد. چنین است که مثلاً در اسطوره ها آفرینش کهن ترین دوره های زندگی «انسان اندیشمند» یعنی انسان دوره پالئونیک آسمان از سنگ است و اسطوره های سنگی را به چنین دوره ای میدانند و روایت ها یا نوشته آنها در فرهنگ مردم بدان دوره باز می گردند و در پیوند با شکل معیشت انسان یعنی گرد آوری خوراک و شکار جهان و موجودات آن از تخمی می باشد که بر اقیانوس آغازین شناور است و انفجار این تخم هستی راپدید می آورد0(رکس وارنر، مرداد و شهریور 1380 ، ص 44 و 45)
- در اساطیر هند در روایت ودایی تخم زرین جهان پس از هزار سال شناور بودن بر اقیانوس آغازین منفجر می شود و از درون آن پورشر(Poursher) ، روح جهان هستی، بوجود می آید . پورشر احساس تنهایی می کند و خود را به دو نیم می کند و با نیم خود جفت می شود و بعد به هیأت موجودات هستی در می آید . در روایتی دیگر از هند که زمان شکل گیری آن به دوره های بعد بازی می گردد . نارامانا بر اقیانوس آغازین شناور است و جهان به خواست او شکل می یابد ، از دهانش کلام ، از زبان او آب حیات و …هستی می یابد که شکل اسطوره روایتی ترکیبی از عنصر سنگ تا عصر آهن را در خود دارد. در همین محدوده اسطوره آفرینش جهان توسط برهما اسطوره ی ترکیبی و آخرین پرداخت آن از عنصر آهن است . در این روایت سرور جهان هزار سال بر اقیانوس آغازین درون تخمی نهفته است و از ناف او نیلوفری رخشان به شکل هزار خوشه سر می زند و همه جهان را در بر میگیرد . برهما از درون این نیلوفر فرپدیدار می شود و نخست نادانی را می آفریند که به هیأت زنی است و از او موجودات شب زاده می شوند که زمان شکل گیری چنین روایتی بی تردید از روزگار رواج و شکل گیری جامعه پدر تباری است، موجودات شب که گرسنه اند . برهما را پاره می کنند و برهما از آنان می خواهد که پدر خود را نخورند و گروهی که از پدر فرمان نمی برند راکتس نام می گیرند و چنین عنصری ، در این اسطوره یادآور عقده پدر کشی است . (میرچاالیاده ،سال 1373 ، ص 35 و 36)
- درنمودی دیگر از آثار سده سوم پیش از میلاد در چین کائوس یا بی شکلی آغازین پیش از پیدایی آسمان و زمین چونان تخمی است که پان گو از او زاده می شود و پان گو پس از هجده سال می میرد و عناصر طبیعت از تن او شکل می گیرد ، انسان ها از کپک روی تن پان گو هستی می یابند . با تحول معیشت و ابزار کار و تکامل دست و مغز در دوره نو سنگی آفرینش انسان از گلی است که موجودی اسطوره ای آن را پیمانه می زند.
- در اسطوره های آغازین عصر نوسنگی به سبب رواج کشاورزی و دگرگونی معیشت انسان آفرینش انسان از نباتاتی است که تا حدی شکلی انسانی دارند. اسطوره های گیاه خدایان همه از آثار دوره نوسنگی است و چنین است که ساختار اساطیر هر دوره با نظام معرفتی و شناختی انسان پیوند دارند(میرچاالیاده ، سال 1373 ص 45 و 46).
- محیط و نحوه معیشت تأثیر بسزایی بر اساطیر هر تمدن دارد به گونه ای که تنوع بسیاری بین اساطیر یکسان در تمدنهای متفاوت مشاهده می شود. برای بررسی دقیق تر نحوه این تأثیرات ،اسطوره آب که به نوعی در تمامی تمدنها وجود دارند مورد بررسی قرار گرفته و عناصر تأثیر گذار بر آن بررسی می گردد. وبه منظور دستیابی به نتیجه مطلوب دامنه تحقیق را محدود کرده و اسطوره های شرق (چین ) و بین النهرین (ایران،هند و مصر ) مورد مطالعه قرار گرفته است . برای مقایسه بهتر اسطوره های آب تمدنهای شرق و بین النهرین و عوامل تأثیر قرار بر آنها این عوامل را می -توان به 3 دسته کلی تقیسم کرد و تمدنها را بر اساس این سه ویژگی با هم مقایسه کرد :
- 1. اسطوره آب به عنوان عامل مقدس باشد .
- 2. اسطوره آب به عنوان عامل طغیان باشد .
- 3. اسطوره آب به عنوان عامل حاصلخیزی باشد .
- شناخت کلی از تمدنهاواسطوره های شرق (چین )و بین النهرین(ایران ،مصر،هند)
- 1)تمدنهای شرق
- چین
- پرداختن به کشور عظیمی که تاریخ مدون سه هزار ساله و فرهنگی ژرف دارد کاری دشوار است. چین دارای شرایط اقلیمی متفاوت است . منطقه شمالی چین دشت ها و سرزمین های مرتفع و مناطق کوهستانی را در بر می گیرد. هوای این منطقه قاره ای و متنوع است . جنوب رود زرد در منطقه سوم قرار دارد و محدودة شمال رود یانگ تسه(Yang tise kiang) تا عرض جغرافیایی 33 درجه و ناحیه جنوبی آن در مرز غربی کوهستان زین ینگ را در بر می گیرد . زمین های این منطقه غالباً ناهموار و تپه ای است و در امتداد دره یانگ تسه به جانب جنوب رودها و دریچه های متعددی قرار دارد. بر این دو مجموعه دو منطقه حوضه سیچوان و دشت ساحلی را باید افزود که در این منطقه بارندگی بسیار فراوان است .
- مردم چین باستان می اندشیدند زمین محاط در آب و در هر سوی آن دریایی بزرگ قرار دارد. در برخی از اسطوره -ها و از آن شمار اسطوره (پان – گو)(Pan-gou) زمین بر اقیانوس آغازین شناور است بخش شرقی چین ساحلی است و به دریا می انجامد اما به احتمال قوی در آن روزگار از وجود چنین دریایی آگاهی نداشتند و برای تبیین این نظر باید به نکته دیگری توجه داشت . زمین در این اسطوره ها هرمی شکل است و باران از کناره هرم به پایین سرازیر می شود و به بدین دلیل بود که زمین را محاط در آب می دانستند. (حسین ابراهیمیان ،مهر و آبان 1381 ، ص 31 و 32)
- 2)تمدنهای بین النهرین
- 1-2 مصر
- مراد از مصر باستان محدودة حاصل خیز دره نیل و جایی است که حاصل خیزی آن از برکت طغیان های سالانه نیل فراهم می گردد. شرایط اقلیمی این محدوده از مصر باستان بگونه ای بود که همیشه محدوده های کناره نیل مردمان صحاری را به سوی خود می کشاند و کوچندگان بدین مناطق پس از مدتی در این سرزمین های حاصلخیز اسکان می یافتند و با بهره ور شدن از این شرایط به کشاورزی و تمدن شهرورندی روی می آوردند. شرایط کشاورزی این مناطق چندان مطلوب بود که طی پنج ، شش هزار سال، اقتصادی شکوفا و شهرهای بسیاری را به وجود آورد. در این محدوده از مصر نیروهای طبیعت مورد توجه بود و خدایان مصریان باستان کناره های نیل به گونه ای با طبیعت پیوند داشتند. شرایط مطلوب کناره های نیل آیین ها و آداب خاصی را پدید آورده بود که بیشتر ازبیم از دست دادن این شرایط مناسب فراهم می شد.
- در همه شناخت های مصر نخست تپه آغازین از دل اقیانوس سر بر می آورد که کاهنان چهار مرکز بزرگ کیش هر یک مدعی بودند که معبد آنان بر این تپه آغازین بنا شده بود. نخستین هرم بی شک هرمی نمادین و نماد نخستین تپه ای بود که از دل اقیانوس نون سر بر آورد؛ و نیز به پلکان کناره های نیل مانند بود پلکانی که برای اندازه گیری طغیان سالانه نیل به کاری رفت و از آن جا که هر سال زمین های بسیاری در طغیان نیل غرق می شد و دیگر بار پس از نشستن طغیان پدیدار می شد این تصور پیش آمد که زمین بر آمده از اقیانوس آغازین نیز روزی به زیر طغیان اقیانوس نون فرو خواهد رفت . به همین دلیل چهار غوک نر و ماده و خدایان مار سر پاسدار نون بودند. (ورونیکا ایونس ، چاپ اول 1375 ، ص 9 و 10 )
- 2-2 هند
- تمدن هند یکی از کهن ترین تمدنهای تاریخ جهان است و گستره اساطیر آن سراسر دوره تاریخی و پیش از آن را در بر می گیرد. اساطیر هند از اسطور ه های غالب سرزمین های دیگر - به ویژه غرب - متمایز و هنوز بخشی از فرهنگ زنده ای است که عده کثیری از توده مردم فرهیخته این سرزمین بدان توجه دارند.
- در هند آیین ها آشکار و نهان، از اساطیر چون ماخذی نمادین برای تشریح اندیشه های فلسفی بهره جسته اند . تغییرات اجتماعی و فلسفی موجب تحول این اساطیر شده است . علاوه بر آن تلاش کاهنان یا برهماییانی که در جستجوی قدرت و تأثیر نهادن بر توده ها، از اساطیر و باورهای ابتدایی و خدایان کهن همین مردمان یاری جسته اند . (ورونیکا ایونس ،چاپ اول 1373 ، ص 10 و 11)
- 2-3 ایران
- ایران سرزمین تضادها ی بزرگ است سرزمین بیابانها وجنگلها ،سرزمین کوههای پربرف ودرههای سرسبز جغرافیا به ناچار بر فرهنگ تاثیر گذاشته وجای شگفتی نیست که در ایران شماری از فرهنگ های گوناگون وجود دارد که هر کدام به نوبه خود اسطوره های گوناگون را آفریده اند
- کهن ترین دوره زندگی آریا زمانی است که آریاییان را در پهنه جهان دارای اعتقادات معنوی و روحانی می بینیم . که می توان آنرا طبیعی محض نامید ، و آن بر حسب نوع زندگی (یعنی چادر نشینی ) بود، آنها قوای طبیعت را مانند آفتاب ، آسمان ، آتش و زمین که به منزله مادری مهربان به حساب می آمده می پرستیدند. در برابر این نیروهای مفید ، نیروهای زیان بخش طبیعت وجود داشته که مظاهر آنها را می توان به صورت تاریکی و خشکی و کم بارانی مشاهده کرد. (جان هینلز ،سال 1373 ، ص 11 و12 )
- شناخت اسطوره آب به معنی (مقدس بودن)در تمدنهای شرق و بین النهرین و مقایسه آنها
- 1)اساطیر بین النهرین ( ایران ، مصر ، هند )
- 1-1ایران
- آناهیتا((Anahita (ناهید ) در ایران به عنوان اسطوره مقدس شناخته می شود اردوی سور آناهیتا ایزدبانوی همه آبهای روی زمین و سرچشمه اقیانوس کیهانی است او بر گردونه سوار است که چهار اسب او را می کشند (باد ، باران ، ابر و تگرگ) و سرچشمه زندگی و پاک کننده تخمه هرنر و زهدان هر ماده است (نشانه پاک و مقدس بودن ) و بدلیل ارتباطی که با زندگی دارد جنگجویان در نبرد، زنده ماندن را از او طلب می کنند .
- ناهید همواره به صورت یک دختر جوان و برومند و خوش اندام نمایان می شود و در زمان هخامنشیان از قرب و منزلتی بسیار برخوردار بود و به همراه مهر و اهورامزدا مثلثی را تشکیل می داد که اساس دین هخامنشیان را تشکیل می داد . ( جان هینلز، سال 1373،ص 38 ، 39)
- 2-1 هند
- الف:گنگا:گنگا (gengoa)نخستین دختر هیاون و منار رود مقدسی است که سه بار شهررا برهمارا تا قله دور می زند گنگا برخلاف میل خود به زمین فرو می افتد و از درون موهای شیوا به هفت شاخه تقسیم می شود و رود گنگ یکی از این هفت شاخه است . به اعتقاد هندوان گنگا مقدس ترین رود می باشد و آنجاست که همه زائران به زیارت می پردازند و در رود غسل کرده و از گناهان خود پاک بیرون می آیند و همینکه گنبدها و مناره های معابد شهر بنارس را می بینند از شدت شوق و وجد به سجده می افتند و خاک بنارس را بر فرق خود می افشانند . در ساحل شمالی رود غسلهای بزرگی به نام گات ساخته می شود که در آن زوار غسل می نمایند تا بعد از برگشت به وطن از گناهان گذشته و آینده خود طاهر شوند . ( ورونیکا ایونس ،چاپ اول 1373، ص 25 )
- ب: سرسوتی (seir soutia):خدای بانوی آبهای هند رودی است که از هیمالیا و سرزمین کهن آریا به جانب غرب سرازیر می شود 0می گویند در روزگار کهن این رود به دلیل پاک کنندگی و باروری و قدرت حاصلخیزی و زلالی و جاری بودن به دریا مورد تکریم قرار داشت . ( ورونیکا ایونس،چاپ اول 1373، ص 158)
- 3-1 مصر
- رود نیل(Niel) اسطوره مقدس می باشد این رود تاثیر همه جانبه بر زندگی مصریان داشت رودخانه مصر را به مثابه خدایی می پرستیدند و چنان مقامی در اساطیر و آینهای مصری داشت که هم تراز آن را در مورد رودهای (لسومر)و(اکو) نمی بینیم دین مصریان بی نهایت سیال است و اسطوره ها و اوصاف خدایان به شیوه ای گیج کننده درهم ادغام شده اند .(ورونیکا ایونس،چاپ اول 1375، ص 161)
- 2) اساطیر شرق
- چین:
- اژدها:اژدها در اساطیر چین مقدس است و عامل و ریزش باران و نماد خاقانی است اژدها باران آفرین و دربر دارنده عنصرنرینگی و مثبت جهان یعنی یانگ است اژدها رمز ضربآهنگ حیات می باشد . زیرا اژدها ، نمودار روح یا فرشته آبهاست که چین و شکنج های موزون و هماهنگش به زندگانی ، توشه و مایه می رساند و تمدن آفرینی را ممکن می گرداند اژدها آبها را گرد می آورد و موکل باران و بارندگی است به هنگام خشکسالی تصویر اژدها را ترسیم می کنند و بارش آغاز می شود در چین ، اژدها ، نشانه آسمان وآب است وهمواره به امپراطور مربوط می شود که نمودگار وزن و ضرباهنگ کیهان است و بخشنده باروری به زمین
- در اساطیر چینی که واجد ساختار فلات قاره اند اژدها مظهر آبها ، همواره از فضایل و مواهب آسمانی بیشتری برخوردار است 0باروری مرهون آب ، در منطقه ای فوقانی در ابرها متمرکز است که به آبهای روی زمین منتقل میکنندکه به موجب آنها اقیانوس مبنای هر واقعیت و بخشنده همه نیروها و قدرتهامیشوند واین تقدس را بهتر حفظ میکنند( حسین ابراهیمیان ،مهر و آبان 1381 ، ص 37 و 38 )
- 3) مقایسه اساطیر آب (عامل تقدس ) در تمدنهای شرق و بین النهرین
- معانی و مفاهیمی که در مورد تقدس اساطیر آب در شرق و بین النهرین می باشد نشان می دهد که در هر دوی این ادیان اساطیر آب (به معنی اساطیر مقدس ) دارای خواص تطهیر و پاک بودن می باشند یعنی تجدید حیات (شستن گناهان ) و نشانه باروری است به طور مثال در هر کسی در آب فرو رود می میرد و مانند یک کودک بیگناه به دنیا دوباره برمی گردد.
- ولی شکل این پاک بودن در این دو ادیان متفاوت است مثلا در مورد اساطیر شرق با غسل (فرو رفتن در آب) و یا پاک کردن تخمه مردان و زهدان زنان در هنگام تولد این تطهیر پاکی صورت می گیرد یعنی ذاتا آب عامل تطهیر و پاکی است و اکتسابی نیست ولی در چین این مواهب و پاکیها را به آسمان نسبت می دهند که از طریق ابرهایی که در بالای منطقه رودها و دریاها متمرکز شده اند به دریاها و رودها منتقل می شود
- تفاوت دیگر این دو ادیان این می باشد که اسطوره آب مقدس در بین النهرین نهادی از زن می باشد مانند (آناهیتا در ایران ، گنگا در هند و یا نیل در مصر ) ولی در شرق (چین) این اسطوره نمادی از یک موجود افسانه -ای (اژدها ) که ویژگی نرینگیش مورد توجه می باشد .
- شناخت اسطوره آب به معنی (حاصلخیزی)در تمدنهای شرق و بین النهرین و مقایسه آنها
- 1)اساطیر بین النهرین ( ایران ، مصر ، هند )
- 1-1ایران
- تشتیر(Tesh Tir):در ایران اسطوره ای به نام تشیر اسطوره حاصلخیزی آب می باشد تشیر «ستاره تابان و شکوهمند»نخستین ستاره و اصل همه آب ها و سرچشمه باران و باروی است . که با نبرد کیهانی با اپوشه دیو خشک سالی که تباه کننده زندگی است درگیری وارد پس از بارش قطرات باران توسط باد به این سو و آن سو می رود و دریایی را که آنسوی قله البرز است تشکیل می دهد این دریا چنان عظیم است که هزاران دریاچه را که عبارتند از چشمه های ایزدبانو در میان می گیرد این دریا خود دربردارنده همه زندگی هاست و بسیار را زناک است0( جان هینلز، سال 1373،ص 36و37)
- 2-1 هند
- سرسوتی(Seir sotia) : رود سرسوتی خدا بانوی آب و رودی است با همین نام که از هیمالیا و سرزمین کهن آریاییان به جانب غرب سرازیر است می گویند در روزگار کهن این رود و خدا بانوی آن به دلیل پاک کنندگی باروری و قدرت حاصلخیزی و زلالی و جاری بودن به دریا مورد تکریم قرار داشت . سرسوتی خدای بانوی هنرهای خلاق و شعر و موسیقی در اسطوره ها می باشد . ( ورونیکا ایونس ،چاپ اول 1373، ص 158 )
- 3-1مصر
- الف) خنوم (Kenoem): خنوم به معنی آفرینده و او را خدای آب خنک و یکی از خدایان کهن نخسیتن آبشار نیل در مصر علیا می دانستند می گفتند که نیل در جزیره الفتنین (آسوان ) از جهان زیرین یا دومین اقیانوس نون از طریق دو مغازه به زمین راه می یابد و بدین سان خنوم با عنصر اولیه حاصلخیزی در مصر پیوند داشت و هم او بود که آب نیل را به دو بخش تقسیم کرد .
- مرکز اصلی کیش خنوم در جزایر فیله و آسوان قرار داشت و به روزگار فرمانروایی جبر و به هنگامی که در مصر هفت سال پیاپی خشکسالی پدید آمد برمیگردد هزار جریب از زمینهای آسوان وقف خنوم قرار گرفت و خنوم با آب نیل مصر را از قحطی رها نید او را با هیات خدایی با دستان گشوده و در حالیکه نیل از دست او جاری است ترسیم کرده اند . ( ورونیکا ایونس،چاپ اول 1375، ص 166)
- ب) حاپی(Hupi) :حاپی خدای نیل می باشد تلفیقی از خدای جهان حاصلخیزی و طغیان می باشد . حاپی آبیار چراگاههای گله ، گاوهای رع و انسان ، فراهم کننده آب واحدهای بیابان ، فرو برنده شبنم از آسمان می دانستند حاپی در این روایت پاسدار و سرور خدایان زمینی حاصلخیزی و آفرینش و روزی بخش مردمان و نگهدارنده نظم خدایی است . حاپی به هیات مردی با ریش آبی یا سبز و دارای سینه زنانه که نهاد حاصلخیزی است ترسیم می کردند . ( ورونیکا ایونس،چاپ اول 1375، ص 168)
- 2) اساطیر شرق
- چین
- در چین به اساطیری که نقش حاصلخیزی را داشته باشند توجه چندانی نشده است . چون تمام رودهای چین مانند (رود زرد ) رودهای پرآب بوده و بیشتر با طغیان و سیلهای بزرگ همراه بوده و چون خشکسالی در چین کمتر به وقوع می پیوست آنها نمادی برای حاصلخیزی آبها نداشتند .
- 3) مقایسه اساطیر آب (عامل حاصلخیزی ) در تمدنهای شرق و بین النهرین
- معانی و مفاهیمی که از این دو تمدن می توان استخراج کرد بدینگونه است که آب در ادیان بین النهرین به علت خصوصیات اقلیمی که وسعت زیادی از سرزمین با کمبود آب مواجه بوده است و خشکسالیهای طولانی مدت در ایران ، مصر و هند ، … بوجود می آمد در نتیجه نیاز به اسطوره ای برای آفرینش آب و حاصلخیز کردن سرزمین بیشتر مورد توجه قرار می گرفت ولی در ادیان شرق (چین ) این موضوع کاملا به صورع برعکس نمایان می شود و بدلیل حاصلخیز بودن زمینهای چین با کمبود آب مواجه نبوده و نمادی برای حاصلخیزی آبها نداشتند . در نتیجه تقدس در مورد اساطیر بین النهرین بیشتر از ادیان شرق بوده و مراسم و آیین هایی برای تکریم و سپاس از اساطیر رودها برای حاصلخیز شدن زمینها انجام می شد که در باور مردم بسیار تقدس یافته بود .
- شناخت اسطوره آب به معنی (عامل طغیانگر)در تمدنهای شرق و بین النهرین و مقایسه آنها
- 1)اساطیر بین النهرین (مصر ، هند )
- 1-1هند:
- الف) انیدرا (Enidra):انیدراخدای توفان و پدید آورنده رعد است آنچه غالبا در تندیس ها و تصاویر انیدرا در دست راست او دیده می شود سلاح رعدآفرین نام دارد انیدرا را به هیات شاه آریایی جنگ جو با پوستی زرین و سوار بر اسب یا ارابه طلایی که دو اسب کهربا با بال دام آویخته و افشان آن را می کشند تصویر شده است .
- اسطوره باران و شکست دهنده اهریمن خشکسالی نزد دهقان هند از مقامی بزرگ برخوردار می باشد . ( ورونیکا ایونس ،چاپ اول 1373، ص 144 )
- ب)شیوا(Shivo): یکی از خدایان سه گانه هند است شیوا خدایی سرخ طوفان ها و آذرخش ، خدایی دهشتبار ساکن کوهستان ها و خدای طبابت است . ( ورونیکا ایونس ،چاپ اول 1373، ص 148 )
- پ)رودره(Rouddere) : رودره به معنی غرنده از خدایان کوچک توفان و بادها می باشد و گاه تجسم زمینه های مختلفی از وحشتبازی و نیکوکاری می باشد رودره ترسبار چون مردی سرخرنگ یا تیره خام بدخو، کشنده ، غرنده چون حیوانی وحشی و سوار بر گراز ترسیم می شود و خدائی غارتگر و سرور دزدها و تیراندازان آسمانی است . . ( ورونیکا ایونس ،چاپ اول 1373، ص152 )
- 2-1مصر:
- الف)ساتیس(Satiss):مرکز کیش ساتیسی (ساتت یا ساتی ) در جزیرة سحیل در نزدیکی آبشار نیل و این خدا بانو جای حکت را غصب کرد . و دومین خود تثلیث جزیرة آسوان و خدابانو پدیده آورندة طغیان نیل شد . ساتیس را در حالت جاری ساختن آب نیل ، بیرون از بستر خود ترسیم کرد ه اند . ( ورونیکا ایونس،چاپ اول 1375، ص 175)
- ب)حاپی (Hapi):حاپی در نقش خدا طغیان گر ظاهر شده و چنین بود هر سال مرا سمی آئین تشیع کالبد او به هنگام طغیان نیل برگزاری شد .حاپی در این روایت تجسم آب نیل و اوزیریس نماد حاصلخیزی آن بود. و علت طغیان را بدلیل ریختن خوی پلید افراد در داخل رود نیل می دانستند. ( ورونیکا ایونس،چاپ اول 1375، ص 168)
- 2) اسطوره های شرق
- چین
- رودها و نهرهای چین را هر یک خدا و روحی خاص خویش است . بزرگترین رودخدا (هوبو)نام دارد که نام دیگر او بینگ – ای و خدای رود زرد است .
- الف) رود زرد:در گذشته رود زرد را خدای چین می دانستند . مسافرانی که از رودهای بزرگ چین و به ویژه رود زرد می گذشتند در کنار رود فربانی می دادند و دادن نذورات سالیانه از وظایف مهم ساکنین سواحل رود بود . این اسطوره ها از قدمت مسائلی چون خطر سیل و توفان و خشکسالی سخن می گویند و هنوز هم این مسائل از مشکلات بزرگ مردم این دیار است و به باور مردم طغیان رودها ، در این اسطوره ها پاسخ گناه وخطا کاری است( حسین ابراهیمیان ،مهر و آبان 1381 ، ص 39 )
- ب) یو(You) : اسطوره ای است که مقداری خاک جادویی از هوانگ وی گرفته و با آن خاک سرچشمه رودها رابسته و کوه هایی برای جلوگیری از سیل ایجاد می کند در کوه ها سوراخهایی بزرگ برای عبور آب ها پدید آورد و آب ها را به سوی دریاها هدایت کرد . بدین ترتیب زمین را از خطر سیل و طوفان نجات داد.( حسین ابراهیمیان ،مهر و آبان 1381 ، ص 42و43 )
- 3) مقایسه اساطیر آب (عامل طغیانگری ) در تمدنهای شرق و بین النهرین:
- تقریباً همه روایات طوفان به تصور ناپدید شدن نوع بشر در آب و تأسیس دورانی نو با بشریتی نوین مربوط می شود دورانی بر اثر نوع فاجعه ای از بین می رود. و زمانه این گونه انسانهای نو برآن چیره اند آغاز می گردد.
- نکته جالب توجه این است که مکانهایی که در طبیعت آب به صورت طغیانگر وجود ندارد و یا اثرات آن بسیار ویرانگر نیست نوع بشر توسط عناصر دیگری نابود می شود. به عنوان مثال گر چه آبهای سیلابی نیل گاهگاهی بیش از حد بالا می آمد، اما در زندگی مصریان پدیده ای که بتواند همسنگ سیلابهای ویرانگر دجله و فرات باشد روی نمی داد. از این رو اساطیر مصر به اسطوره ای که چنین نابودی نوع بشر به وسیله سیل باشد برخورد نمی کنیم . ولی در بین النهرین رودهایی همچون سند و گنگ ودجله و فرات به نوعی طغیانگر بودند و برای جلوگیری از طغیان این رودها هر ساله مراسمی برای تکریم رود بر پا می شد و نزورات و پاداشهایی نیز به اسطوره های طغیان رودها داده می شد این کار در تمدنهای شرق بیشتر به چشم می خورد زیرا طغیان رودها مسئله اصلی در چین بوده تا جایی که اسطورة یو مهار کننده طوفان و سیلابهای رودهای چین می باشد .
- نتیجه گیری
- اساطیر آب در هر قسمتی به نوعی ظاهر گشته است و به لحاظ تأثیر گذاریشان بر زندگی مردمان در هر تمدنی مورد توجه بوده اند اما ویژگیهای آن بدلیل کار کرد ، مفهوم ،شرایط تاریخی ، جغرافیایی و اقلیمی و فرهنگی و نحوه معیشت مردم شکلی خاص به خود گرفته است . در ایران به لحاظ خشکسالی و کمبود شدید آب ، اسطورة آناهیتا ازتقدس و اهمیت ویژه ای پیدا می کند و باعث می شود که آب در ایران مظهر تقدس و پاکی شود و مورد پرستش قرار گیرد. اما این تقدس در تمدنهای شرق مانند چین دیده نمی شود به لحاظ اینکه کمتر دچار خشکسالی می شدند.
- اما در چین به علت وجود رودهای متعدد برای هر رود خدایی وجود دارد طغیان رودها در ادیان شرق مسأله اصلی بود تا جایی که اسطوره هایی برای مهار طوفان و سیلابهای رودهایشان داشتند ولی در ادیان بین النهرین این موضوع اهمیت کمتری داشته و طغیانهای رودهای دجله وفرات بیشتر از بقیه رودها بین النهرین می باشد.
- اساطیر آب در مصر نشأت گرفته از رود نیل می باشند نیل به لحاظ تأثیری که بر حاصلخیزی منطقه می گذارد طغیان آن مورد توجه است . مردم و تکریم و تقدیس بسیار به آن می دادند. همان تقدس و تکریم در هند برای اسطورة رود گنگ می بینیم ولی این رود علاوه بر تقدسش به دلیل طغیانهای زیادش باعث ترس و وحشت مردمان هند می شد و دلیل آن را به علت ناپاکی و گناه مردمان کنار ساحل می دانستند که باعث خشم اساطیر رود گنگ می شد.
- در ایران هیچ رودی مقاوم ارزش رود زرد یا گنگ و یا نیل را ندارد و عامل تقدس اهمیت ویژگی دارد و به گونه ای که با غوطه ور شدن در آب و خروج از آب تکرار عمل تجلی صورت در آفرینش کیهانی ، پیوند با آب ، همواره متضمن تجدید حیات است زیرا از سویی در پی هر انحلالی (ولادتی نو ) هست .
- منابع
- · اساطیر هند، نوشته ورونیکا ایونس، ترجمه باجلان فرخی، انتشارات اساطیر چاپ اول، 1373 .
- · اساطیر مصر، نوشته ورونیکا ایونس، ترجمه باجلان فرخی انتشارت اساطیر، چاپ اول 1375 .
- · رسالة در تاریخ ادیان، نوشته میر چاالیاده ترجمه جلال ستاری، انتشارات سروش سال 1373 .
- · اسطوره های ایرانی، نوشته وستا سرخوش کوتیس ، ترجمه عباس مخبر، نشر مرکز چاپ اول 1373 .
- · شناخت اساطیر ایران نوشته جان هینلو، ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضلی، نشر آوشیق، سال 1373 .
- · حسین ابراهیمیان، اساطیر چین ،کتاب ماه هنر ، مهر و آبان 1381
- · رکس وارنر، قهرمان در اساطیر جهان، ترجمه دکتر ابوالقاسم اسماعیل پور، کتاب ماه هنر، مرداد و شهریور 1380
نوشته شده توسط انسیه قوام پور |
08 ارديبهشت 1386 00:27 |
آخرین بروز رسانی مطلب در 10 خرداد 1387 02:54
