- این باغ در دامنه جنوبی کوهستان "بینالود" در میان کاسه ای که از پیوستن دو تپه به وجود آمده و رو به دشت نیشابور قرار گرفته است. باغ، از سمت جنوب توسط خیابانی شمالی – جنوبی به جاده نیشابور – مشهد اتصال می یابد. از نیشابور حدود 24 کیلومتر و از مشهد حدود 100 کیلومتر فاصله دارد. این مکان، به عنوان جایگاهی مقدس از سابقه طولانی برخوردار است و منشا آن به دوران پیش از اسلام بازمی گردد. گر چه عملکرد آغازین این مکان هنوز مشخص نشده است. این باغ را زمانی منسوب به شاهپور کسری سپس حضرت علی و سپس امام رضا دانسته اند. وجه تسمیه قدمگاه، با توجه به سنگی سیاه است که جای دو پا بر روی آن نقش بسته است و زمانی با نام قدمگاه حضرت علی و زمانی امام رضا معروف گردیده است. می گویند سال 200 ه.ق. امام رضا که از مدینه عازم مرو بوده اند، در این محل توقف کردند و چون خواستند با خاک تیمم کنند، آبی جاری پدید آمد.
- مجموعه این عوامل، قدمگاه را به مجموعه ای ایمن و مقدس در کنار جاده تاریخی ابریشم و در مسیر شهر مشهد کرده است که در طول تاریخ، مجموعه ای میان راهی شامل کاروانسرا، حمام و مکانهایی جهت اطراق زائرین و مسافران را فراهم آورده است.
- مجموعه باغ و ابنیه قدمگاه در سه بخش و در طول یک محور اصلی میانی، در سطوح مختلف و منطبق با شیب کوهپایه ای بینالود به وجود آمده است. باغ به شکل مربعی محصور، بالاترین بخش مجموعه را تشکیل داده است. بخش میانی، سردر ورودی باغ است که خود به شکل ساختمانی زیبا و دارای حیاطی کوچک است. این بخش، اتصال باغ محصور را با فضای سبز شهری یا باغی نیمه محصور که بخش سوم این مجموعه رو به دشت نیشابور است فراهم آورده است.
- خیابان قدمگاه علاوه بر آنکه دسترسی به مجموعه اصلی بالادست را فراهم می آورده است، به تدریج از زمان شاه عباس به بعد، بخش خدمات میان راهی را برای توقف و اقامت مسافرن و زائران، در کنار خود جای داده است. این خدمات شامل دو کاروانسرا، آب انبار، چاپارخانه و گرمابه است. از این میان، کاروانسرای قدیمی که در زمان شاه عباس احداث شده است و چاپارخانه کاملا از بین رفته اند، لیکن بقیه ابنیه باقی مانده و کاروانسرا دوم و گرمابه نیز اخیرا مرمت شده اند.
- در معماری ایرانی نحوه ورود به فضاهای مذهبی یا زیارتی، متفاوت از نحوه ورود به باغ های است. برای ورود به مکان های زیارتی، زائر به صورتی تدریجی از پیش فضاهایی عبور می کند که آمادگی ذهنی لازم را برای حضور در آن مکان به دست آورد. درحالی که در باغ های ایرانی، اگر پیش فضایی واسط وجود داشته باشد، به هیچ وجه قصد ایجاد آمادگی ذهنی نیست و بیش از هر چیز، صرفا عاملی برای تشدید تاثیر فضای باغ است. لیکن مجموعه قدمگاه، ویژگی نحوه ورود به فضاهای مذهبی و زیاری را به نحوی بسیار متفاوت و با مقیاسی بسیار وسیعتر در بردارد. در این مجموعه، ذهن زائر به صورت مرحله ای، آمادگی رسیدن به فضای مقدس را پیدا می کند. این نوع درک فضایی مرحله ای که Processional نامیده می شود، عاملی است که به هیچ وجه در باغ های خصوصی ایرانی وجود نداشته است و به ندرت در فضاهای مذهبی و زیاری ایران شاهد تکامل یافته تر آن هستیم.
- شاید مناسب باشد که در این ارتباط، اشاره ای به فضاهای مذهبی مصری شامل مقابر و معابد شود عمده آنها به لحاظ برخورداری از خصوصیات فضایی Processional بسیار معروف هستند. انسان در انتهای تجربه مرحله ای فضای معابد مصری و در منتهی الیه مسیری که طی می کند، به تاریکترین قسمت مجموعه که عموما به لحاظ مقیاس کوچکترین آن است به عنوان مقدس ترین بخش مجموعه می رسد. در حالی که در باغ و مجموعه قدمگاه، انسان در انتها به روشن ترین، سبزترین و وسیع ترین فضا می رسد که در مرکزیت آن چشمه ای حیاتی در حال جوشش است.
- الگوی باغ قدمگاه را شاید بتوان با الگوی آتشکده ها و چهارطاقی های خارج از فضاهای شهری در دوران قبل از اسلام نیز مقایسه کرد. فضای مقدس نگهداری آتش، در زیر یک چهارطاقی و مشرف به جاده ای اصلی که فضای اطراف آن کاملا باز است، قرار داشته است. در باغ قدمگاه چشمه، جایگزین آتش می شود و زیر چهارطاقی قرار می گیرد. همانگونه که بسیاری از آتشکده ها با تبدیل به بنای مساجد، موقعیت مکانی و تقدس خود را حفظ کرده اند.
- باغ قدمگاه، با توجه به اهمیت حضور و نحوه جریان آب، مشابه دیگر باغ های ایرانی است؛ لیکن وجود چشمه ای متبرک در منطقه مرکزی باغ که از آن نقطه جوشیده و همانجا از چشم مخفی می شود تا در نقطه ای ناپیدا به شبکه اصلی آب جاری در باغ بپیوندد، عاملی است که آنرا از سایر باغ ها متمایز می سازد. (پاکدامن، 1383: 144-151)
- پاکدامن، بهروز (1383) باغ و مجموعه قدمگاه، باغ ایرانی، حکمت کهن منظر جدید؛ تهران، موزه هنرهای معاصر
08 فروردين 1386 19:14
